Ta trasa to podróż do samego serca Pałuk, krainy o niezwykle silnej tożsamości historycznej, gdzie wielka polityka piastowska przeplata się z unikalną architekturą drewnianą. To region idealny dla konesera, który docenia miejsca nieoczywiste, ale o ogromnym znaczeniu dla polskiej historii.
Oto co musisz wiedzieć o tych punktach na mapie:
1. Marcinków Górny i Pomnik Leszka Białego
To miejsce tragiczne dla historii Polski. To tutaj w 1227 roku, podczas zjazdu książąt w Gąsawie, doszło do zamachu na księcia zwierzchniego Polski, Leszka Białego.
- Historia: Książę uciekał z łaźni w Gąsawie przed siepaczami nasłanymi prawdopodobnie przez Świętopełka Pomorskiego. Dogoniono go właśnie w Marcinkowie, gdy dosiadał konia, i przebito włócznią. Śmierć ta ostatecznie pogrzebała szanse na szybkie zjednoczenie rozbitej dzielnicowo Polski.
- Pomnik: Monument dłuta Jakuba Juszczyka z 1927 roku (odbudowany po wojnie) przedstawia nagiego księcia na koniu, przebitego włócznią. Jest niezwykle ekspresyjny i świetnie wkomponowany w krajobraz – stoi na wzniesieniu, z którego roztacza się widok na pałuckie pola.
- Dwór w Marcinkowie: Tuż obok znajduje się zabytkowy dwór (obecnie w rękach prywatnych), który swoją architekturą nawiązuje do najlepszych tradycji polskiego baroku i klasycyzmu.
2. Gąsawa i modrzewiowy kościół św. Mikołaja
To absolutna perła architektury drewnianej w skali całej Europy. Jeśli interesujesz się konstrukcjami z drewna, to miejsce Cię oszołomi.
- Architektura: Kościół z ok. 1625 roku, wzniesiony z drewna modrzewiowego. Z zewnątrz wygląda skromnie, ale jego wnętrze kryje skarb światowej klasy.
- Sensacyjne polichromie: Przez lata ściany były otynkowane. Podczas remontu w 1998 roku odkryto pod tynkiem wielowarstwowe malowidła barokowe, które pokrywają niemal każdy centymetr wnętrza (ściany, stropy, filary). To „Biblia Pauperum” w niezwykle rzadkim wydaniu – sceny są dynamiczne, pełne detali i symboliki.
- Unikatowość: Układ przestrzenny i bogactwo dekoracji sprawiają, że kościół w Gąsawie jest często porównywany do drewnianych kościołów na Liście UNESCO.
- Informacje: Kościół znajduje się przy ul. Żnińskiej 1. Warto wcześniej sprawdzić godziny mszy lub zadzwonić na plebanię, by mieć pewność, że uda się wejść do środka i zobaczyć polichromie (często są podświetlane dla zwiedzających).
3. Logistyka i okolica (Kwiecień 2026)
- Trasa: Marcinków Górny i Gąsawa leżą zaledwie 2-3 km od siebie. Możesz zaparkować w Gąsawie i przejść się spacerem do pomnika w Marcinkowie – to bardzo przyjemna trasa wśród pól.
- Biskupin: Jesteś zaledwie 5 minut jazdy samochodem od najsłynniejszego w Polsce rezerwatu archeologicznego. Choć Biskupin jest bardziej znany, to Gąsawa i Marcinków oferują znacznie większy spokój i intymność zwiedzania.
- Żnin: W pobliskim Żninie warto zobaczyć wieżę ratuszową (gotycką) oraz przejechać się Żnińską Koleją Powiatową – to najwęższy rozstaw szyn w Europie (600 mm). W kwietniu pociągi retro zaczynają już swoje kursy weekendowe.
Moja rada: Jeśli będziesz w Gąsawie, zwróć uwagę na rzeźbę Leszka Białego w centrum miasteczka – to tzw. „Łaźnia”, upamiętniająca moment rozpoczęcia ataku. Pałuki w kwietniu, gdy przyroda budzi się do życia, a pagórkowaty teren pokrywa się świeżą zielenią, są jednym z najbardziej fotogenicznych regionów Polski.
Trasa Żnińskiej Kolei Powiatowej to idealny sposób na zwiedzenie Pałuk w klimacie retro. W kwietniu 2026 roku kolejka zazwyczaj rozpoczyna sezon turystyczny (często zbiega się to z weekendem majowym, ale kursy odbywają się też w wybrane kwietniowe weekendy).
Oto szczegóły trasy i logistyki, które pomogą Ci zaplanować wycieczkę:
4. Trasa i przystanki
Pociąg pokonuje łącznie 12 km, a cała podróż w jedną stronę trwa około 60–75 minut. Prędkość składu to zaledwie 20 km/h, co pozwala bez pośpiechu podziwiać jeziora i pagórki.
· Start: Żnin Wąskotorowy (ul. Potockiego 4) – tu warto odwiedzić Muzeum Ziemi Pałuckiej w baszcie.
· Przystanek: Wenecja Muzeum – obowiązkowy punkt dla miłośnika techniki. Znajduje się tu jedno z największych w Europie skansenów kolei wąskotorowej (ponad 17 zabytkowych lokomotyw) oraz ruiny zamku „Diabła Weneckiego”.
· Przystanek: Biskupin – tuż przy słynnym Rezerwacie Archeologicznym.
· Meta: Gąsawa – stąd masz zaledwie kilka kroków do modrzewiowego kościoła św. Mikołaja.
5. Przykładowy plan dnia (Weekend w kwietniu)
· 10:30 – Odjazd ze Żnina.
· 11:00 – Postój w Wenecji (możesz wysiąść, zwiedzić muzeum i pojechać kolejnym kursem lub zostać w pociągu).
· 11:45 – Przyjazd do Gąsawy.
· 12:00 – 13:30 – Zwiedzanie modrzewiowego kościoła w Gąsawie oraz spacer do pomnika Leszka Białego w Marcinkowie Górnym (ok. 20-25 min spacerem wśród pól).
· 13:45 – Powrót kolejką z Gąsawy do Żnina (lub obiad w Dworze Marcinkowo).
6. Informacje praktyczne
· Bilety: Można je kupić u konduktora w pociągu lub w kasie na stacji w Żninie. Warto zapytać o bilet „całodzienny”, który pozwala na dowolną liczbę przesiadek na trasie.
· Tabor: Zazwyczaj skład ciągnie lokomotywa spalinowa Lyd1, ale w wybrane weekendy na tory wyjeżdża „Leon” – jedyny na świecie czynny parowóz typu Px38.
· Pogoda: Pociągi mają wagony letnie (otwarte) oraz zabudowane. W kwietniu polecam te drugie, gdyż wiatr od jezior bywa chłodny.
Wskazówka: Jeśli podróżujesz samochodem, najlepiej zostawić go na dużym parkingu przy stacji w Żninie. Dzięki temu po powrocie z Gąsawy będziesz mieć blisko do auta, a całą trasę historyczną pokonasz „ciuchcią”.
